Esme e mais eu falamos diso e pensamos en rexistrar os sons da Ulla. A auga que cae sobre a regadeira na fonte da entrada, o vento axitando a palmeira na que berran os gorrións, os estorniños que responden desde a canaveira, os cans de Gerardo, un avión camiño de Labacolla, as rodas de coches e camións contra as xuntas da ponte da N-525. O miaño raro de Mirinda cando chega cun rato na boca. O barullo metálico do chisme que nos avisa cando alguén abre a porta. É unha boa idea, pero chega tarde.

Chega tarde porque aínda que eses sons seguen aí, á Ulla fáltalle unha voz e un silencio. Bótase en falta o silencio de Luis, que podía estar sentado durante horas sen dar palabra, mergullado nas súas teimas. Bótase en falta a voz de Benedicta, ela que andaba sempre a encher o aire de sons. Contra o silencio tarabeleaba, contaba contos, facía preguntas, debatía, cantaba perdendo a melodía, daba aloumiños, botaba piropos e expoñía recordos.

Entre esa voz e ese silencio queda un grande espazo baleiro.

A morte cando chega, aínda que sexa á idade na que supostamente toca, sempre é inoportuna. En menos dun ano perdín aos meus avós maternos. Quedaron tantas conversas pendentes, tantas imaxes por fixar, un rexistro das voces difíciles de reter, tanta memoria por recadar, tantos bicos e apertas, tantos momentos por vivir… Nunca imaxinei que o padriño e a abuela desaparecerían antes de que rematásemos a casa. Doe. Doe cunha intensidade que nunca antes sufrira. Recoller os seus obxectos persoais é un gume afiado riscando na respiración. Aínda así, busco os seus rastros pola casa e a cortiña. Xa non quedan na carreira as cadeiras de descansar. Tampouco está o último trebello para conter a manada de coellos atraida polos primeiros brotes da primavera. Si permanece o valor dunha vida marcada polo apego á terra.

Non me gusta ver pechada a porta da súa habitación. Abro os caixóns para que un simple tacto me transporte polos momentos dos trinta anos que separan estas fotos, as primeiras e a última. Penso que somos un pequeno alento na inmensidade, pero ao menos a palabra alento ten un matiz positivo. Por iso é o momento de apreixar os recordos felices e así como veñen trato de apuntalos nun caderno. Os días de pesca e de aprender a colocar a miñoca no anzó. As troitas con mérito. El cuento de la buena pipa, o conto do raposo e a serpe, o do ollomol e tantos outros. As partidas de tute. O sabor das natillas. A sabedoría agrícola. A elegancia e a afouteza. A única vez que fomos xuntos á praia. A primeira vez que me levaron ao cine. Un regalo inesquecible, a miña primeira maleta. As confidencias, a complicidade e o apoio incondicional.

A miña sensibilidade, a miúdo a flor de pel, está máis aguzada que nunca. Dende este estado penso que o mellor que podo facer por eles é rematar a casa, paseniñamente volver a erguer o hórreo, amañar o cuberto, recuperar o chafariz do pociño, coidar a horta e as viñas, limpar as cortes… Tamén manter este blog o tempo preciso para contalo, con humildade e sen épica, coma eles.

O interior:

Composición e punto de fuga:

Estampa:

E á súa hora, a luz entra de cheo polo velux:

Copla do iconoclasta namorado:

Recoméndovos que escoitedes a Emilio José. Non o cantante melódico dos 70, senón o de Quins. É un tipo con barba que escribe cancións sobre mozas, aldeas e política mentres se baña nas pozas de Melón. Escoitádeo: creo que non ocorreu nada máis revolucionario na música galega desde que Os Resentidos prenderon o naval con lume forestal. Eu non quero falar de Melón senón de Mos, pero non atopo mellor referente literario para o noso mimado terrorismo territorial que Emilio José. Nas pozas, debaixo dun viaduto da A-52, canta o evidente: “fixeron autovías / para non ter que parar nos pobos de provincias”.

Mos debería ter o seu Emilio José, cantándolle á velocidade e a confusión desde o Solombo, aquela presa no Louro na que se bañaban (eu era un covarde) os rapaces de Sanguiñeda. Hai anos que o Solombo non é. Os arqueólogos terían que buscalo entre matos e pedras debaixo do nó da autovía. Desapareceu do mapa e perdeu a súa memoria, para converterse nunha zona de sombra.

Como son novo, non podo nin sequera imaxinar como era Mos antes de ser o que é: un revolto de soares e vías de comunicación, un bucle no que vivendas, camiños e leiras diminutas alternan con almacéns, pequenos negocios, naves industriais e vías de alta capacidade. Moléstame? Non moito, todos nos afixemos a esta maneira peculiar de someter o espazo tan propia desta parte do mapa. A fin de contas, foi o que escollemos como colectivo, supoñamos que con coñecemento dos seus inconvenientes.

Pero temo o seu avance. Temo que así como desapareceu o Solombo, desapareza Mos por enteiro. Non que se borre do mapa ao modo Hiroshima, senón que pouco a pouco os lugares vaian perdendo o seu nome e os seus recordos e se convertan en non-lugares. A teoría pronunciouna un tal Marc Augé: os non-lugares son espazos contemporáneos sen memoria, destinados á circulación: autovías, autoestradas, aparcamentos, centros comerciais e os seus espazos na sombra.

Se colles o mapa da guía Campsa, verás que Mos é unha estreita franxa de terra que atravesan varias liñas de cores, cada vez máis grosas. A próxima anunciada é o tren: máis novo, máis rápido, mellor. No caixón dalgún despacho figura que pasará elevado, sobre noiros ou sobre piares, pero deixando ao seu paso un rastro de ex-lugares. Ao tempo que as grandes infraestruturas fan o traballo pola parte alta da pirámide, nós, as formiguiñas, facémolo pola baixa. Máis ben por omisión, porque a vida contemporánea é a que é e é como é, e atender os campos é cousa pouco grata cando un traballa fóra 8, 10 ou 12 horas e a fin de contas rende máis comprar no súper. Así que aquelas leiras que non conseguimos transformar en soares, entregámosllas ás silveiras.

Por iso volvo a Emilio José. Ese estivo a piques de ser o meu nome. O meu avó chamábase Emilio e pasou as últimas décadas da súa vida cego nunha cama, pero sen deixar de preocuparse polo devir das veigas. O meu pai chámase José e herdou dos seus a obsesión polo traballo que moitas veces lle reprendín. Pero hoxe entendo que dalgún xeito é un heroe librando unha batalla particular que a sociedade non entende. Ten sete ou oito cachiños de terra que coida con desmesura. Parte o lombo, ao igual que outros heroes cincuentóns (ou máis) que ves os sábados pola mañá espallados polas campos. Sexamos contemporáneos: non o comprendemos. Abramos a perspectiva: poucos farán máis pola memoria común.

Esta casa será sempre
a Casa do Zapateiro

A canción:

As varietès:

O escenario:

O elenco:

O espectáculo:

A festa de onte foi longa e divertida, e dela quédanos hoxe o corpo mallado pero satisfeito e este vídeo que lle preparamos aos noivos. Fixémolo entre os amigos, pensado como un videoclip e como unha invasión. Deu o seu traballo porque somos unha banda de inexpertos, pero pagou a pena polo ben que o pasamos co conto.

Hai xa un par de anos, Gerardo empeñouse no tema e fíxose unha primeira cocedura, para a que houbo que facer unha nova artesa e unha pa. Este sábado fixemos a II Cocedura do Forno do Zapateiro. E póñoo así, como se fose o Festival do Landro ou un Congreso de Entomólogos, porque instauraremos un día de festa anual para amasar e fornear, xa que desbotamos a posibilidade de facer pan habitualmente no forno de leña (parabéns para os que o seguen facendo, ten mérito… nós estamos sopesando pasarnos ao pan caseiro ao estilo alemán, con maquina panificadora). Xa decidimos que para o ano que vén temos que ampliar a convocatoria e facer algo de merchandising: o máis acaído, uns delantais (ou mandís, ou se cadra batas).

Para a II Cocedura do Forno do Zapateiro contamos con 12 traballadores/as comensais e con 14 quilos de fariña: 10 de trigo, 3 de millo, 1 de centeo. O resultado foron dúas empanadas de bacallau (unha con pasas e outra sen elas), unha empanada de millo con berberechos, unhas quince pezas de pan de trigo (entre moletes, bolas, trenzas, cornechos e macacos, incluíndo dous moletes de noces e froitos secos e outros dous de chocolate, catro boliñas de pan de millo, e nove entrenzados doces.

A cousa saiu bastante ben. As empanadas e os entrenzados foron un éxito rotundo, os pans de trigo estaban moi saborosos, aínda que pode que non lle colléramos o punto de todo coa consistencia e a relación entre a codia e a miga. O fracaso foi estrepitoso cos pans de millo: non levedaron e quedaron intragables. Non sei que opinará o porco ao respecto.

Esta é a crónica en fotos da cocedura.

O camiño entre a cidade e a nosa casa está sementado de pequenos cadáveres. Todas as semanas vemos algún difunto novo: un gato destripado, o pelexo dun esquío, unha morea de plumas que lembra vagamente unha pomba.

Teño a certeza de que un día serei eu quen se leve por diante un becho. Cada vez que volvemos a casa de noite sinto as sombras animais nos lindes do piche. E cruza por diante un can, un raposo, un porco teixo, unha denociña. E podes gardar entre as páxinas dun libro as siluetas plásticas dos lagartos, as píntegas e os sapos.

Atérrame pensar que as deste Saxo sexan as últimas luces que vexa o ourizo cacho.

O ourizo cacho
Bernardo Atxaga (1990)

O ourizo esperta ao cabo no seu niño de follas secas,
e acoden á súa memoria todas as palabras da súa lingua,
que, contando os verbos, son pouco máis ou menos vintesete.

Logo pensa: rematou o inverno,
Son un ourizo cacho, Dúas aguias voan sobre min;
Ra, Caracol, Araña, Verme, Insecto,
En que parte da montaña vos agochades?
Aí está o río, É o meu territorio, Teño fame.

E volve pensar: É o meu territorio, Teño fame,
Ra, Caracol, Araña, Verme, Insecto,
En que parte da montaña vos agochades?

Sen embargo, permanece quieto, como unha folla seca máis,
porque aínda é mediodía, e unha antiga lei
prohíbelle as aguias, o sol e os ceos azuis.

Pero anoitece, desaparecen as aguias, e o ourizo cacho,
Ra, Caracol, Araña, Verme, Insecto,
Desbota o río e sobe pola aba da montaña,
tan seguro das súas pugas como puido estalo
un guerreiro do seu escudo en Esparta ou en Corinto;

E de pronto atravesa o linde, a liña
que separa a terra e a herba da nova estrada,
dun só paso entra no seu tempo e o meu;
E como o seu dicionario universal
non foi corrixido nin aumentado nestes últimos sete mil anos,
non recoñece as luces do noso automóbil,
e nin sequera se dá conta de que vai morrer.